Baltık Ülkelerinin SSCB Dönemindeki Hikayesi : Litvanya, Letonya ve Estonya
Mehmet Avşar/ Gazeteci- yazar
Sovyetler Birliği'nin bir parçası olan Baltık ülkeleri, başlı başına bir hikâyedir. Kimileri için burası, insanların parfüm ve örgü ürünleri satın almaya gittiği bir "vitrin" ve SSCB’nin yabancı topraklarıydı, kimileri için ise işgal, sürgünler ve kendi dillerinin yavaş yavaş yok edilmesiydi. Her ikiside doğrudur ve her ikisi de aynı zamanda eksiktir.
1970'lerde Baltık ülkeleri, daha temiz sokakları, daha iyi dükkanları ve özel statüsüyle SSCB'nin vitriniydi adeta.
İnsanlar bu ülkelere neden sosis ve parfüm için giderdi?
Baltık cumhuriyetleri, SSCB'de gayri resmi olarak "Sovyet Avrupa" statüsüne sahipti. Oradaki yaşam standardı, ulusal ortalamanın önemli ölçüde üzerindeydi. Litvanya, Letonya ve Estonya'daki ortalama ücretler, ulusal ortalamanın iki ila üç katıydı ve emtia kıtlığı diğer bölgelerdeki kadar şiddetli değildi.
1989 yılı itibarıyla Estonya'da ortalama aylık maaş 270,1 ruble, Litvanya'da da 270,1 ruble ve Letonya'da 249,9 rubleydi. Karşılaştırma yapmak gerekirse, SSCB'deki ortalama maaş yaklaşık 240,4 rubleydi. Tarım sektöründe ise fark daha da büyüktü: Estonya'daki kolektif çiftçiler 317,6 ruble kazanarak ülkenin en yüksek maaşını elde ediyordu.
Vilnius, Riga ve Tallinn'deki dükkanlarda, diğer cumhuriyetlerde bulunmayan şeyleri satın almak mümkündü. İnsanlar parfüm için Riga'ya, ayakkabı için Litvanya'ya ve tekstil, triko için Estonya'ya gidiyordu. Moskova ve Leningrad'dan insanlar sadece tatil için değil, alışveriş için de Baltık ülkelerine seyahat ediyordu; bu durum bugün tuhaf gelse de, 1970'lerde oldukça yaygındı.
Kozmonotlar ve SSCB’nin diğer cumhuriyetleri için Baltık ülkelerin tatil köyleri ve kıyıları tüm ülke için ana tatil bölgesi haline geldi. Milyonlarca insan Letonya'daki Jurmala'ya, Litvanya'daki Palanga'ya ve Estonya'daki Pärnu'ya akın etti. Estonya'nın Pärnu kentinde Sovyet kozmonotları için özel bir sanatoryum faaliyet gösteriyordu.
Sovyet vatandaşlarının çoğu için Baltık ülkeleri, ülkeyi terk etmeden "Avrupa"yı görmenin tek yoluydu. Tallinn'in ortaçağ sokakları, Riga'nın Art Nouveau mimarisi ve Litvanya kiliseleri, başka bir ülkede olma hissi yaratıyordu. Sovyet film yapımcıları burada "Batı" filmlerinden sahneler çektiler: Ünlü Sherlock Holmes, Riga'nın bir sokağı haline gelen Baker Caddesi'nde çekildi.
Birliğin tamamına hizmet veren fabrikalar
Baltık ülkelerindeki vitrinlerde yerini alırdı, aynı zamanda bir sanayi merkeziydi. Riga'daki VEF fabrikası tüm ülkeye elektronik ürünler (radyolar, telefonlar ve bilgisayarlar) sağlıyordu. Letonya'nın Livani kentindeki cam fabrikası ise SSCB'nin en büyüklerinden biriydi.
1980'lerin sonlarına doğru, Estonya'nın kişi başına düşen sabit sermayesi (8.007 ruble) sadece Litvanya (6.111) ve Letonya'yı (6.923) değil, aynı zamanda Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'ni de geride bıraktı. Riga, Tallinn ve Klaipeda'daki Baltık limanları ülkenin başlıca batı deniz limanlarıydı.
Sınır dışı etmeler: Unutulmayan rakamlar ve Stalin’in zulmünde onlarda nasibini aldılar
Ancak bu durumun bir de diğer yüzü vardı. İlk kitlesel sınır dışı etme işlemi, savaşın başlamasından bir hafta önce, 14 Haziran 1941'de gerçekleşti. Litvanya'dan yaklaşık 18.000, Letonya'dan 15.000'den fazla ve Estonya'dan yaklaşık 10.000 kişi Josef Stalin ’nin emriyle sınır dışı edildi. Bunlar çoğunlukla siyasi ve entelektüel elitin üyeleriydi.
Mart 1949'daki ikinci dalga daha büyüktü. Üç cumhuriyetten 94.799 kişiyi etkiledi. Yalnızca Letonya'dan 42.125 kişi sınır dışı edildi; bu, savaş öncesi nüfusun %2'siydi. Sınır dışı edilenlerin %73'ünü kadınlar ve çocuklar oluşturuyordu. İnsanlar yolda ve yerleşim yerlerinde soğuktan, açlıktan ve hastalıktan öldüler.
2026 yılında Letonya Cumhurbaşkanı Edgars Rinkēvičs şunları söyledi: "Sürgün edilenlerin onda dördü sürgünde öldü. Geri dönenler ise gerçek anlamda evlerine dönmediler. Çünkü onların evi Sovyet hapishanesi değil, özgür bir Letonya'ydı."
Gölgede kalanlar
Stalin'in ölümünden sonra politika değişti. Sovyetleştirmenin temel aracı olan baskı artık geçmişte kaldı. Merkez, ulusal kadrolara, dile ve kültüre ağırlık verdi. Litvanya'da, 33 yıl boyunca cumhuriyeti yöneten Antanas Sniečkus döneminde daha "ulusal" bir Komünist Parti ortaya çıktı: 1990 yılına gelindiğinde Litvanyalıların %70,3'ü parti üyesiydi. Buna karşılık, Letonya Komünist Partisi'nde Letonyalıların oranı %34,5 idi.
Ancak Rusça konuşanların özellikle Estonya ve Letonya'ya doğru paralel bir göçü yaşandı. Estonya'nın kuzeydoğusunda, Ida-Virumaa ve Narva'da, diğer cumhuriyetlerden gelen göçmenler nüfusun önemli bir bölümünü oluşturuyordu. Bu durum, 1960'lar ve 1970'lerdeki hızlanan sanayileşmenin bir sonucuydu.
Baltık ülkeleri, Sovyetler Birliği döneminde diğer cumhuriyetlerin çoğundan gerçekten daha iyi durumdaydı. Sovyet rejimini sevmeyen göçmen yazarlar bile bunu kabul ediyor: Baltık ulusları, kısıtlamalara rağmen kültürlerini ve dillerini korumak için fırsatlarından tam anlamıyla yararlandılar.
Ancak her şey o kadarda yolunda gitmiyordu. Sürgünler, kiliseye yönelik baskılarda Litvanyada din adamları zulme uğradı, Letonya ve Estonya'da etnik grupların iktidardan uzaklaştırılması ve demografik dengeyi değiştiren zorunlu sanayileşme; bunların hepsi de bu hikayenin bir parçasıdır.
Baltık ülkeleri hem ayrıcalıklı bir cumhuriyet hem de işgal altındaki bir bölgeydi. Bu iki gerçek birbirini ortadan kaldırmaz. 1989'da "şarkı devrimi"nin orada başlamasının ve bu cumhuriyetlerin 1991'de SSCB'den ayrılan ilk ülkeler olmasının nedenini açıklarlar. 1987–1991 arasında özellikle Estonya, Letonya ve Litvanya’da yüz binlerce insan millî şarkılar söyleyerek ve kitlesel gösteriler düzenleyerek Sovyet yönetimine karşı bağımsızlık taleplerini dile getirdi.
Evet bu hikayede bu üç ülke SSCB’nin refah düzeyinin en yüksek cumhuriyetleri iken aynı zamanda ülkelerinden sürgün edilerek bir daha asla evlerine ve ailelerine kavuşmayan insanların dramı damgasını vurdu ve sessiz bir ağıt gibi dünyanın karanlık tarihine doğru yol aldı.